Sambucus nigra
Bez czarny (dziki bez czarny, bzowina czarna), Sambucus nigra L.

Rodzina Przewiertniowate (Caprifoliaceae)

Gatunek rodzimy; lubi światło i gleby żyzne, wilgotne, bogate w wapń i azot, ale rośnie też w cieniu i na uboższych glebach, odporny na zanieczyszczenia powietrza [1, 2]

Krzew lub małe drzewo do 9 m wys.. Występuje w Europie, pn. Afryce i w pd. i zach. Azji [1, 2].

Ziołolecznictwo
Kwiaty - do naleśników
Owoce
Przenawożenie azotem
Drewno
Wierzenia

W medycynie stosuje się kwiaty (działanie napotne, moczopędne, wykrztuśne, zewnętrznie przeciwzapalne) i owoce (przeciwbólowe, napotne, lekko przeczyszczające), np. w postaci syropów. Należy jednak uważać, gdyż niedojrzałe owoce i świeże kwiaty zawierają trującą sambunigrynę (glikozyd cyjanogenny), która na szczęście rozkłada się przy ich obróbce, np. suszeniu, czy gotowaniu [3, 4].

Kwiaty bzu czarnego są jadalne po obróbce termicznej, można je np. dodać do ciasta naleśnikowego i upiec z nimi naleśniki [5].

„Kwiaty (...) Jedzą się świeże przypiekane w cieście, a suszone w użyciu każdemu są znane; przykładaią się zewnątrz na części zbolałe, albo się używaią w herbacie dla wzbudzenia potów, ...

bez czarny, Sambucus nigra, kwiaty

...Jagody wielkości pórzeczkowych choć zdaią się bydź czarne, przepełnione są iednak sokiem pięknie fioletowym, któryby zapewnie w farbierstwie był użyty gdyby był trwalszy.(...) Z iagód doyrzałych świeżych robią się zdrowe zupy, a powidła z nich albo się z chlebem iedzą, albo też powszechniéy iako lekarstwo domowe do wzbudzenia potów używaią; powidła takowe aby tylko dobrze były wygotowane przez kilkanaście lat dobrze się konserwuią i własności użytecznéy iako lekarstwo nie tracą.”[6]

bez czarny, Sambucus nigra, owoce


Choć owoce bzu czarnego przypominają jagodę (cała owocnia mięsista), to jednak kwalifikuje się je jako kilku nasienne pestkowce (wewnętrzna część owocni zdrewniała).

bez czarny, Sambucus nigra, pokrój


Bez czarny lubi gleby przenawożone azotem. Od wieku XVIII, kiedy to zaczęto intensywną uprawę i przetwórstwo buraka cukrowego, co przyczyniło się do wzrostu hodowli bydła i wytwarzania dużej ilości obornika i gnojówki, populacja bzu czarnego w Europie mocno się rozwinęła. Obecnie często spotykamy duże i zwarte zarośla tej rośliny, a jeszcze 300 lat temu było to rzadkością [1].

bez czarny, Sambucus nigra, liście i niedojrzałe owoce

"Drzewo z pni starych mianowicie od spodu, oraz z korzenia nader jest twarde, a ztąd do robót stolarskich i tokarskich bardzo przydatne. Wieśniacy biorą je na cepy. Drzewo młodych pędów po wytknięciu rdzenia, służy do zabawek dziecinnych: robią z niego sikawki i wiatrówki nabijane kłakami do strzelania." [7]

bez czarny, Sambucus nigra, pokrój zima

Z czarnym bzem wiążą się różne wierzenia, o których pisze m.in. w swojej książce Maria Ziółkowska:

„Na obręczach z okorowanej, białej gałęzi bzu oplatano cmentarne wieńce. (…) krążyła w okolicach Grójca opowieść o chłopie, który z grobu swej żony wykopał korzeń bzu i wyrzucił. Pokręciło go tak, jak korzeń tego bzu był pokręcony, i trzymało w tym stanie dopóty, dopóki nie odszukał owego korzenia i nie zakopał z powrotem w mogile. Na wschodzie Polski utrzymywała się wiara, że bez, wykopany nie tylko z grobu, ale skądkolwiek, ściąga na swego prześladowcę kurcze rąk i nóg.(...) Krzak bzu umiał też wróżyć, a jakże. Kiedy w jesieni powtórnie zakwitł, było to niepodważalnym znakiem, że umrze ktoś młody i lubiany. Gdy natomiast usechł czy zmarniał wiosną z niewiadomego powodu, wróżył suszę i uciekanie wody ze studni.” [8]


Brzoza brodawkowata, Betula pendula
Literatura:

1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 487-489

2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 523-525

3. "Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa" pod redakcją H. Strzeleckiej i J. Kowalskiego, 2000. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. s. 56-57

4. Mikołajczyk K., Wierzbicki A., 1989. "Poznajemy zioła". Przedsiębiorstwo Wydawnictw i Wystaw Przemysłu Chemicznego i Lekkiego "Chemil", Warszawa 1989. s. 61-62

5. Lánská D., 1992. "Jadalne rośliny dziko rosnące". Polska Oficyna Wydawnicza "Delta W-Z", Warszawa. s. 178-179

6. Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA. s. 193-197

7. Józef Gerald-Wyżycki, 1845. Zielnik Ekonomiczno - Techniczny. Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845. s. 142-146

8. Ziółkowska M., 1983. „Gawędy o drzewach”. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1983. s. 17-22

opracowała Anna Górska, Wrocław 2015