Dąb bezszypułkowy, Quercus petraea (Matt.)Liebl. (Q. sessilis Ehrh., Q. sessiliflora Salisb. Ehrh.)

Rodzina Bukowate (Fagaceae)

Gatunek rodzimy; rośnie na glebach bardziej suchych i ubogich niż dąb szypułkowy, światłolubny, bardziej od dębu szypułkowego wytrzymały na suszę [1, 2]

Drzewo 20-30 m wys., żyje do 300-600 lat. Wymaga klimatu nieco cieplejszego od dębu szypułkowego. Występuje w zach., środ., pn. Europie oraz pd. zach. Azji [1, 2].

• Wierzenia
• Kwiaty męskie
• Kwiaty żeńskie
• Polski heban
• Dąb gronkowy
• Perunowy dub
• Owoc z krótką szypułką
• Kawa z żołędzi
• Heraldyka
• Dąbrowy

"Dęby czcili druidzi - kasta kapłanów starożytnych Celtów zamieszkujących Galię i Brytanię. Ich pierwotną nazwę "derwydd" Ellen Evert Hopman, autorka książki Drzewa Magiczne, drzewa lecznicze wywodzi od słów "derw" (dąb) i "ydd" (cześć)." [3]

Dąb bezszypułkowy kwitnie w maju, około dwóch tygodni później niż szypułkowy. Jego kwiaty męskie, podobnie jak dębu szypułkowego, są zebrane w zwisające kotki, które wyrastają u podstawy młodego pędu.

Kwiaty żeńskie dębu bezszypułkowego wyrastają z wierzchołka młodego pędu i w przeciwieństwie do dębu szypułkowego, ich szypułki owocu pozostają bardzo krótkie.

"Polski heban", to drewno dębu, które po długim okresie przebywania pod wodą przybrało czarną barwę i dodatkowo stwardniało.

"Powszechnie są znane użytki sámego drzewa które iest białawe, ciężkie i twarde, zarównie korzystnie się używa do budowy suchéy i pod wodą, nayprędzéy się psuie tam gdzie naprzemian susza i wilgoć działaią, długo pod wodą leżące drzewo nabiera większéy twardości i czarniawy wskruś kolor, tak że czasami heban zastąpić może" [4]

Dąb bezszypułkowy był dawniej nazywany dębem gronkowym, gdyż jego żołędzie rozwijały się w skupione w wielowocowe "grona" [4].

"Dąb w czasach przedchrześcijańskich tak w Polsce jak na Rusi, był poświęcony bożkowi Perun (ob.). Mamy na to dowód piśmienny w dokumencie Lwa Daniłowicza z r. 1302, w którym przy oznaczeniu granic wyrażono: A ot toj hory [góry] do perunowego duba [dębu]." [5]

Owocami dębu bezszypułkowego są siedzące żołędzie w półokrągłych miseczkach. W przeciwieństwie do bardzo krótkiej szypułki owocu, ogonek liściowy u tego gatunku jest długi, odwrotnie niż u dębu szypułkowego.

Kiedyś z żołędzi zarówno dębu bezszypułkowego, jak i szypułkowego przygotowywano namiastkę kawy.

"Żołędzie wyłuszczone, upalone i zmełte, dają napój podobny do kawy, szczególnie skuteczny dla dzieci skrofalicznych, mających wydęty żołądek i zatkanie gruczołów brzuchowych (...). Wyłuszczone żołędzie pokrajane i wyługowane nalaniem ukropu, tracą nieprzyjemną gorycz, a wtenczas spalone i utarte, mogą nawet dla zdrowych w zastępstwie kawy zamorskiéj, albo z dodatkiem tejże służyć za zdrowy posiłek." [6]

Motyw dębu pojawiał się również w polskiej heraldyce.

"Dąb (...) herb służący czterem tylko rodzinom. (...) Przedstawia bowiem dąbek o pięciu korzonkach, na trzech gałązkach tegoż z pośród dwóch listków dębowych wyrastających, trzy żołędzie. W szczycie hełmu takiż dąbek. Co do pola tarczy różnią się herbowni: jedni kładą pole czerwone inni czarne." [5]

"Zakorzeniony pień dębu, z którego wyrastają ku górze dwa pięciogałęziste rogi jelenie, widnieje na polskim herbie Dęboróg. Zgodnie z legendą król Zygmunt August nadał go myśliwemu, który znalazł rogi jelenie wrosłe w drzewo dębowe." [3]

Dąb bezszypułkowy w naszym kraju jest spotykany jako domieszka zarówno w lasach liściastych, jak i w borach. Tworzy też czyste drzewostany.

"Zidentyfikowane w Polsce dąbrowy acydofilne dzielimy na dwie grupy zbiorowisk:
- niżowych (...) z dużym udziałem krzewinek,
- podgórskich z runem przeważnie trawiasto-zielnym" [7]

Literatura:

1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s.149-150
2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 167
3. Bajko P., 1996. "Dąb - związane z nim wierzenia, obrzędy i zwyczaje". Wszechświat (98)12: 277-280
4. Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA. s. 4-10
5. "Encyklopedyja powszechna", TOM VI, 1861. WARSZAWA, druk i własność S ORGELBRANDA Księgarza i Typografa. s. 839-841
6. Józef Gerald-Wyżycki, 1845. "Zielnik Ekonomiczno - Techniczny". Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845. s. 4-5
7. Władysław Matuszkiewicz, 2008."Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski". Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008. s. 369

opracowała Anna Górska, Wrocław 2015

wróć