Lipa szerokolistna, Tilia platyphyllos Scop.
Rodzina Lipowate (Tiliaceae)
Gatunek rodzimy; lubi gleby żyzne i świeże, rośnie zarówno w półcieniu, jak i na pełnym słońcu; wrażliwa na zanieczyszczenia powietrza [1, 2]
Drzewo do 30 m wys., żyje kilkaset lat. Występuje w pd. i środk. Europie oraz pd.-zach. Azji [1, 2].
"Gościu, siądź pod mym liściem a odpocznij sobie,
Nie dojdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie,"
Jan Kochanowski "Na lipę" [4]
"We wsi Szakanikach, dziś Szakuny zwanej, była ogromna lipa, do której wieśniacy, zachowując dawne przesądy, przychodzili skrycie się modlić, zwyczajem pogańskim. Po zaprowadzeniu chrześcijaństwa lipy zdobiły pierwsze kościoły jak i dwory szlachty polskiej." [6]
Kwiaty lipy szerokolistnej są pięciokrotne i występują z reguły po 3 w jednej wierzchotce. Kwitnie ona najczęściej już w czerwcu, około dwóch tygodni wcześniej niż lipa drobnolistna.
"Z kwiatów, które i w lekarskiém użyciu są znane, pszczoły robią wosk czysty i naywybornieyszy miód, powszechnie u nas pod nazwiskiem lipcu znany." [4]
Owoce lipy szerokolistnej występują po 2-3 w owocostanie. Są to ±centymetrowe orzeszki z wyraźnymi żeberkami.
"Nasiona tłuste maią w sobie coś cierpkiego i dla tego z palonych robiony napóy, do kawy lub czokolady podobny, nie íest tak dobry iak Kluk i inni pisarze twìerdzą; oléy z nich wytłaczany ma bydź wyborny, nie traci swéy płynności i zupełnie czysty do oliwy prowanckíéy się zbliża;" [4]
Liść lipy szerokolistnej kształtem przypomina serce. Jego wierzch jest zielony, a spód jasnozielony i owłosiony, z białawymi “bródkami” w kątach nerwów.
"Drzewo Lipowe iest białe, miękkie i lekkie, dobre do roboty, i nie podlega szkodzie od robactwa; (...) w portach morskich kupuią całe Drzewa na owe wielkie posągi, ktore w przednim końcu okrętów wystawiaią. Zażywaią go do lekkich robót Stolarze, Tokarze: Snycerze go zaś po włoskim orzechu nad wszystkie inne pszenoszą." [5]
Obecnie stare lipy szerokolistne możemy spotkać wzdłuż wiejskich dróg, w miejscach, gdzie nie cierpią one jeszcze zbytnio od dużej ilości spalin. Lipa szerokolistna pięknie wygląda w krajobrazie otartym. Używa jej się również jako podkładki do szczepień innych, nierodzimych gatunków lipy [1].
"Lipa iest wytrwała. Nayczęściéy hoduie się w ogrodach dla ozdoby; iest iedném z naypięknieyszych drzew do wysadzania dróg. Dawniey robiono z niego szpalery, troskliwie przez obcinania pałaszami lub nożycami utrzymywane, wycinano téż i inne dziwaczne figury, iako to piramidy, kule i t. р. które w dawnieyszych ogrodach stanowiły naywiększą ozdobę." [4]
Literatura:
- Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 401-404
- Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 245-256
- Kochanowski Jan. "Na lipę". Lorentowicz J.."Ziemia Polska w Pieśni". Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa, Lublin, Łódż, Kraków. s. 314
- Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA, str. 83-84
- Jundziłł Bonifacy S. , 1799. "Botanika stosowana czyli wiadomość o własnościach y uzyciu roslin w handlu, ekonomice, rękodziełach, o ich Oyczyźnie, mnożeniu, utrzymywaniu według układu Linneusza". Drukarnia Dyecezyalna, Wilno 1799, str. 27
- "Encyklopedyja powszechna", TOM XVII, 1864. WARSZAWA, druk i własność S ORGELBRANDA Księgarza i Typografa str. 94
opracowała Anna Górska, Wrocław 2016