Jałowiec pospolity, Juniperus communis L.
Rodzina Cyprysowate (Cupressaceae)
Gatunek rodzimy; gleby ubogie, często piaszczyste, torfowe (ale nie zalewane), wapienne, wilgotne lub suche, światłolubny i cienioznośny, w młodości cieniolubny, odporny na mrozy i suszę, wrażliwy na zalewanie i nawożenie gleby [1, 2, 3]
Powoli rosnący krzew lub drzewo do 11 (20) m wys., może żyć kilkaset lat. Występuje na półkuli północnej, w Eurazji, Ameryce Pn. i w pn. Afryce [1, 2, 3].
- "W lasach obficie rośnie"
- Dwupienny, ale czasem jednopienny
- Kwiaty niepozorne
- Szyszkojagody
- Ziołolecznictwo i na trunki
- Igły po trzy
- Piwo jałowcowe
- Drewno - by mleko się nie kwasiło
- Siedlisko - drzewo lub krzew
"Krzew pierwszej wielkości, zawsze zielony, wszędzie w lasach obficie rośnie z innem drzewem zmieszany, niekiedy sam jeden obszérne błonia pokrywa." [4]
Jałowiec pospolity jest zazwyczaj rośliną dwupienną, oznacza to, że na jednym krzewie występują tylko kwiaty męskie (zdjęcie powyżej), albo tylko żeńskie (zdjęcie poniżej). Bywa jednak, że krzewy męskie z czasem zaczynają również produkować kwiaty żeńskie i zawiązują szyszkojagody [1].
Kwiaty jałowca są niewielkie, męskie mają żółte pylniki i do kilku mm długości. Żeńskie są kuliste i jeszcze mniejsze (ok. 2 mm ø).
Po zapyleniu kwiaty żeńskie przekształcają się w szyszkojagody, które początkowo mają kolor zielony. Dojrzewają one dopiero po dwóch, trzech latach i stają się wtedy granatowe. Szyszkojagody są odpowiednikiem szyszek u innych iglaków. I choć przypominają jagody, nie są to w sensie botanicznym owoce.
"Z jagód jałowcowych (...) przyrządzają gąszcz zwany sokiem jałowcowym (...), który jako lek korzenny mocz pędzący, poty sprawiający, oraz podnoszący trawienie, a zewnętrznie w postaci nakadzeń i nacierań suchych, skórę pobudzających w gośćcu (reumatyzmie) i dnie (artretyzmie) używanym bywa." [5]
Szyszkojagody jałowca:
"biorą się także do różnych przypraw zamiast innych zagranicznych korzeni, w Szwecyi robią z nich kawę, w Krakowskim sok wygotowany konfitury inne zastępuie, powidła z nich robione są ważnem lekarstwem, pali się z nich wódka, robi się gatunek wina, sławne u nas z nich także iest piwo ..." [6]
Igły jałowca mają 1-1,5 cm dł., są sztywne i ostre, na ich górnej powierzchni znajdują się dwa, często zlewające się, białe paski nalotu woskowego. U tego gatunku w okółku występują trzy igły, nie ma on też liści w kształcie łuseczek, które spotykamy u innych jałowców, np. u jałowca sabińskiego.
Piwo jałowcowe wg. Geralda-Wyżyckiego (1845):
"30 funtów oczyszczonych i utłuczonych jagód sypią się do naczynia, na dnie którego urządzony jest rószt przykryty słomą. Na tę masse nalewa się 10 garncy wody chłodnéj, po 24 godzinach woda się stoczy, i gotuje w kotle przy ciągłem troskliwem zbieraniu szumowin, bez czego piwo miałoby smak gorzki żywiczny. Poczém oddzielona część tego odwaru gotuje się ze stosowną ilością chmielu, i przecedzona zlewa się znowu razem, a gdy cały odwar będzie miał tylko stopień ciepła swiéżo udojonego mléka, dodają się drożdże. Piwo to roi powolnie, a gdy się rojenie okończy, zlewa się do beczki i klaruje za pomocą karuku. Napój ten ma smak przyjemny, słodkawo-korzenny, jest bardzo zdrowy, ale nie długo sie chowa; dla tego na raz nie powinno być robione w znacznej ilości." [4]
Drewno jałowca pospolitego ma przyjemny balsamiczny aromat, jest mocne, trwałe i łatwe w obróbce. Kiedyś robiono z niego m. in. naczynia do mleka, w którym mleko nie kwasiło się zbyt szybko i pozostawało długo świeże. Pozwalało to na jego odstanie i oddzielenie się od mleka słodkiej śmietanki [4].
Pokrój jałowca pospolitego zależy od rodzaju gruntu:
"na piaszczystym, do którego ustalenia dzielnie się przyczynia, rośnie nisko, rozkłada się po ziemi, (...) па lерszym gruncie leśnym i w ogrodach Jałowiec przybiera postać drzewa prostego i dość wysokiego." [6]
Literatura:
- Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 86-88
- Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 93-94
- Wikipedia, Jałowiec pospolity - dostęp 05.02.2018
- Józef Gerald-Wyżycki, 1845. Zielnik Ekonomiczno - Techniczny. Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845. s. 115-118
- "Encyklopedyja powszechna", TOM XII, 1863. WARSZAWA, druk i własność S ORGELBRANDA Księgarza i Typografa. s. 910-911
- Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA. s. 352-357
opracowała Anna Górska, Wrocław 2018